Onderzoek
Onderzoek
Waarom onze economie vastloopt — en hoe integratie een alternatief biedt
Veel maatschappelijke vraagstukken worden benaderd alsof ze los van elkaar staan. Wonen, zorg, energie, natuur en economie worden geanalyseerd, ontworpen en gestuurd als afzonderlijke domeinen. In de praktijk grijpen ze voortdurend op elkaar in.
Ik werk mee aan onderzoek dat zich richt op precies dat thema:
Het dominante economische denken sluit niet goed aan op de werkelijkheid en integratie is een praktische invulling van Nieuwe Economische theorieën als de Doughnut Economy of de Wellbeing Economy.
Op deze pagina lees je:
De grenzen van het dominante economische denken
Sinds de jaren zeventig is gebruiken we economische groei, gemeten via het bruto binnenlands product (BBP), als belangrijkste maatstaf voor vooruitgang. Groei wordt gezien als succes, krimp als falen. Inmiddels is ons economische systeem afhankelijk geworden van deze aanname. Die focus heeft fundamentele problemen.
Economische groei gaat – ondanks verwoede pogingen tot ontkoppeling – nog altijd gepaard met een toenemend gebruik van energie en grondstoffen, terwijl onze planeet eindig is. Bovendien zegt groei weinig over welzijn. Welzijn omvat niet alleen materiële zekerheid, maar ook gezondheid, sociale verbondenheid, veiligheid en een gezond ecosysteem voor de lange termijn.
Toch blijven veel economische modellen uitgaan van:
- schaarste als uitgangspunt,
- competitie als dominante relatie,
- en optimalisatie en efficiency per afzonderlijk product of dienst.
Dat maakt ze slecht toegerust om complexe, onderling verbonden systemen te begrijpen. Het is heel lastig om met deze theoretische benadering te komen tot veerkrachtige duurzame systemen in onze economie.
Gelukkig komen er steeds meer economische theorieën en stromingen die een bredere blik hebben; Doughnut Economics, Wellbeing Economy, The Economy of the Common Good, de Post Growth beweging en nog veel meer. Wat deze stromingen goed doen is het schetsen van een aantrekkelijk economisch perspectief. Wat nog wel ontbreekt is een aanpak waar je ‘morgen’ gelijk mee kunt starten. Ik denk dat integratie en functiecombinaties die aanpak biedt.
Van losse transacties naar samenhangende systemen
De gangbare economische logica beschouwt de wereld als een verzameling losse transacties tussen individuele actoren. Alle goederen en diensten worden afzonderlijk geoptimaliseerd, voor een afzonderlijke gebruiker. Wat daarbij vaak buiten beeld blijft, is dat maatschappelijke systemen juist worden gekenmerkt door onderlinge afhankelijkheid. Functies, middelen en actoren beïnvloeden elkaar continu. Wanneer die samenhang niet wordt meegenomen in ontwerp en besluitvorming ontstaan negatieve bijwerkingen: verspilling, afwenteling van kosten en afnemend welzijn.
Mijn onderzoek vertrekt daarom vanuit een andere invalshoek: niet optimaliseren per onderdeel, maar ontwerpen voor samenhang.
Integratie en functiecombinatie
Integratie gaat over het combineren van middelen of functies zodat ze elkaar versterken. In plaats van losse productielijnen of voorzieningen, zoeken we naar combinaties waarin middelen meerdere doelen tegelijk dienen.
Voorbeelden zijn:
- gebouwen die wonen, zorg en energieproductie combineren
- infrastructuur die veiligheid, natuur en mobiliteit verbindt
- ruimtelijke ingrepen die ecologische en sociale waarde toevoegen
Deze benadering zorgt dat het systeem efficiënter wordt wanneer functies samen worden ontworpen. Economen spreken hier van ‘positieve externaliteiten’. De extra functie lift een beetje mee op de businesscase van een andere functie. Deze term maakt vaak dat we focussen op de financiële kant van de zaak. De businesscase is natuurlijk uit te drukken in meervoudige waarde – ook sociaal en ecologisch.
Van Lean naar Integratie
Sinds 2008 heb ik gewerkt met Lean en Six Sigma als coach en docent in organisaties die processen wilden verbeteren en verspilling wilden terugdringen. In veel gevallen werd Lean daarbij ingezet als een manier om binnen bestaande structuren efficiënter te werken: sneller, goedkoper, meer output met minder middelen. Dat kan op korte termijn resultaat opleveren, maar loopt vast zodra vraagstukken complexer worden.
Er bestaat ook een andere benadering van Lean, die beter aansluit bij complexe systemen. In het werk van met name David Fleming wordt Lean gezien als een manier van denken die draait om veerkracht, eenvoud en het slim benutten van wat er al is. Het gaat om het verminderen van afhankelijkheden en kwetsbaarheid, en om systemen die meerdere functies tegelijk kunnen vervullen. Vanuit deze benadering is integratie een logische volgende stap.
De stap van Lean naar integratie is geen breuk, maar een verbetering. De aandacht voor processen, leren in de praktijk en continu verbeteren blijft. Wat verandert, is het perspectief: van het optimaliseren van losse onderdelen naar het ontwerpen van samenhangende systemen die bijdragen aan welzijn, veerkracht en waardecreatie binnen ecologische grenzen. Je kunt beide methoden als volgt met elkaar vergelijken:
Klassieke Lean benadering
Optimaliseert losse processen
Focus op efficiency en kostenreductie
Optimaliseert binnen één keten
Specialisatie en taakverdeling
Schaalvoordelen door standaardisatie
Verbeteren binnen bestaande structuren
Integratie: Lean als systeemdenken
Ontwerpt samenhang tussen functies
Focus op veerkracht en meervoudige waarde
Optimaliseert het hele systeem
Samenwerking en multifunctioneel gebruik
Flexibele oplossingen in meerdere contexten
Ontwerpen van nieuwe toepassing in en tussen structuren
Klik hier voor meer informatie over Lean Economie
In mainstream economische modellen wordt gewerkt met ideale aannames: perfecte concurrentie, gestandaardiseerde producten, volledige informatie en markten die zichzelf reguleren. In de praktijk blijken dit soort aannames vaak slecht aan te sluiten bij de werkelijkheid van complexe maatschappelijke systemen.
In de benadering van lean economics zien we dat het doorbreken van deze aannames noodzakelijk is. Niet om markten af te schaffen, maar om ruimte te maken voor veerkracht, lokale samenhang en meervoudige waarde. Waar mainstream economische theorie vooral uitgaat van competitie en optimalisatie, richt lean economics zich op het ontwerpen van systemen die robuust zijn, minder afhankelijk en beter ingebed in hun context.
Vanuit dit perspectief wordt integratie geen afwijking van efficiënt denken, maar een logische stap. Door functies te combineren en middelen meerdere doelen te laten dienen, ontstaat een economie die minder kwetsbaar is, beter gebruikmaakt van bestaande structuren en meer bijdraagt aan welzijn binnen ecologische grenzen.
Ethiek, welzijn en ecologische grenzen
Integratie is niet alleen een technische of economische benadering, maar ook een normatieve. Het stelt vragen over:
- wat we als waardevol beschouwen,
- hoe kosten en baten worden verdeeld,
- en welke belangen structureel buiten beeld blijven.
Door welzijn expliciet te maken — zowel materieel als immaterieel — wordt zichtbaar dat economische efficiëntie niet losstaat van sociale en ecologische kwaliteit. Integratie biedt daarmee een handelingsperspectief dat aansluit bij benaderingen zoals de Donut Economie.
Van onderzoek naar praktijk
Dit onderzoek vormt de inhoudelijke basis onder mijn werk in de praktijk. Het wordt uitgewerkt in essays, praktijkonderzoeken en ontwerpend onderzoek, vaak in samenwerking met gemeenschappen, overheden en organisaties.
Onderzoek is voor mij geen eindpunt, maar een manier om:
- beter te begrijpen waar systemen vastlopen,
- nieuwe ontwerpruimte te creëren,
- en handelingsperspectieven te ontwikkelen die in de praktijk toepasbaar zijn.
In mijn onderzoek ontwikkel ik de ACTIM-methode: een praktische aanpak om functiecombinaties te analyseren, testen en implementeren. ACTIM verbindt systeemdenken aan doen, leren en verbeteren in de praktijk.
Publicaties en online documenten
Wil je voorbeelden van integratie in de praktijk?
Deze publicatie schreven Jurgen van der Heijden en Maarten Nijman. Het is bedoeld voor iedereen die werkt aan maatschappelijke vraagstukken waarin meerdere functies samenkomen. Ze is in het bijzonder relevant voor initiatiefnemers en actieve bewoners, maar ook voor professionals bij overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Daarnaast biedt de publicatie verdieping voor wie geïnteresseerd is in economie en nieuwe manieren van denken over welvaart en welzijn.
Externe bronnen
In Platform ISOR komen gemeenten, rijksoverheid en kennisinstellingen samen om kennis te delen, te experimenteren, te innoveren en op te schalen en zo de professionalisering van integrale samenwerking aan te jagen en te versnellen. Een onderzoek naar vraagstukken rondom financiering en een integrale benadering vind je op de website van ISOR.
meer volgt in Q1 2026